Achtergrond
Hoe werkt het sanctiestelsel en wat moet de poortwachter ermee?
Sancties (beperkende maatregelen) zijn dwangmaatregelen zonder wapengeweld: bevriezing van tegoeden, verboden om middelen ter beschikking te stellen, reisverboden, wapenembargo's en sectorale handels- en financieringsbeperkingen. Vier regimes domineren de praktijk en deze flowchart behandelt ze alle vier: de VN-Veiligheidsraad met vijftien lopende regimes, de EU met besluiten op artikel 29 VEU en rechtstreeks werkende verordeningen op artikel 215 VWEU, de Verenigde Staten met de OFAC-lijsten, de 50%-regel en secundaire sancties, en het Verenigd Koninkrijk met de UK Sanctions List onder SAMLA 2018. De kern voor iedereen in de Unie is het dubbele TFS-verbod: bevroren tegoeden niet aanraken en niets direct of indirect aan aangewezen partijen ter beschikking stellen. Daarbovenop komt het spanningsveld dat deze flowchart als eigen beslisblok behandelt: de Europese blokkeringsverordening verbiedt juist om zonder machtiging aan bepaalde Amerikaanse extraterritoriale sancties toe te geven.
De tweede helft van de flowchart is de poortwachtersrol. Screening van namen en transacties is nu al verplicht via de Sanctiewet 1977 en de Regeling Toezicht, met een meldplicht aan DNB bij een hit, en wordt Europees genormeerd door de EBA-guidelines en vanaf 10 juli 2027 door de AMLR, die de sanctietoets met een expliciete UBO- en zeggenschapstoets in het cliëntenonderzoek trekt. Omzeiling verschuift ondertussen naar doorvoerlanden en front companies; de flowchart zet de rode vlaggen, de mitigerende documentatie per sanctietype en de escalatieroutes op een rij, inclusief de strafrechtelijke sluitstukken uit Richtlijn (EU) 2024/1226 en de confiscatierichtlijn. Wie een concrete geldstroom wil doorlichten, gebruikt de bijbehorende flowtool sancties met de wereldkaart.
Een overzicht van de AMLR (de Europese anti-witwasverordening) en wat er per 10 juli 2027 per onderwerp verandert, staat op de pagina AMLR uitgelegd.
Veelgestelde vragen
Wat zijn sancties (beperkende maatregelen)?
Sancties zijn dwangmaatregelen zonder wapengeweld waarmee staten en internationale organisaties gedrag van landen, organisaties of personen willen veranderen: bevriezing van tegoeden, reisverboden, wapenembargo's, handels- en sectorale beperkingen. Vier regimes domineren de praktijk: de VN-Veiligheidsraad (bindend voor alle lidstaten), de EU (besluit op artikel 29 VEU plus verordening op artikel 215 VWEU, rechtstreeks werkend), de Verenigde Staten (OFAC, met de breedste extraterritoriale werking) en het Verenigd Koninkrijk (SAMLA 2018). De lijsten overlappen maar deels; screening tegen de ene lijst dekt de andere niet.
Wie is in Nederland gebonden aan sancties?
Iedereen. EU-sanctieverordeningen werken rechtstreeks en gelden voor iedere natuurlijke persoon en rechtspersoon in de Unie, niet alleen voor banken. De bevriezings- en beschikbaarstellingsverboden zijn dus algemene verboden. Daarbovenop hebben financiële instellingen en andere poortwachters een eigen laag verplichtingen: de Sanctiewet 1977 met de Regeling Toezicht eist procedures en administratieve organisatie om sanctieregelgeving na te leven, met een meldplicht aan DNB of AFM bij een hit.
Wat zijn gerichte financiële sancties (targeted financial sanctions, TFS)?
Gerichte financiële sancties omvatten twee verboden: de tegoeden en economische middelen van aangewezen personen en entiteiten bevriezen, en het verbod om aan hen direct of indirect middelen ter beschikking te stellen. De aanwijzing gebeurt via besluiten op grond van artikel 29 VEU en verordeningen op grond van artikel 215 VWEU, vaak in navolging van VN-listings. Anders dan landenbrede embargo's richten TFS zich op specifieke personen, entiteiten en schepen.
Wat is het verschil tussen de EU-benadering en de Amerikaanse 50%-regel?
OFAC hanteert een rekenkundige regel: een entiteit die voor 50 procent of meer, direct of indirect, eigendom is van een of meer gelistte partijen samen, is zelf geblokkeerd, ook als zij nergens op een lijst staat. De EU toetst op eigendom of zeggenschap: ook met minder dan 50 procent eigendom kan een gelistte partij een entiteit controleren, en dan geldt het beschikbaarstellingsverbod. Een screening die alleen namen tegen lijsten legt, mist dus in beide stelsels de ongelistte dochters en tussenholdings; daarvoor is UBO- en zeggenschapsonderzoek nodig.
Wat moet een bank doen bij een sanctiehit?
Direct bevriezen en direct melden. Stelt een instelling vast dat een relatie overeenkomt met een persoon of entiteit uit de sanctieregelgeving, dan moet zij de tegoeden bevriezen, geen middelen ter beschikking stellen en de hit onverwijld melden aan DNB met het voorgeschreven meldformulier (of aan de AFM, afhankelijk van het toezichtdomein). Daarnaast kan bij een ongebruikelijke transactie een afzonderlijke melding aan FIU-Nederland onder de Wwft verplicht zijn; beide meldroutes kunnen naast elkaar spelen.
Is het omzeilen van sancties strafbaar?
Ja. In Nederland is overtreding van sanctieregelgeving een economisch delict onder de Wet op de economische delicten. Richtlijn (EU) 2024/1226 heeft bovendien EU-breed vastgelegd dat niet alleen schending maar ook omzeiling een zelfstandig strafbaar feit is, zoals het verhullen van tegoeden of het verstrekken van onjuiste informatie, met maximumstraffen van ten minste vijf jaar gevangenisstraf voor bepaalde delicten en voor rechtspersonen boetes tot ten minste 5 procent van de wereldwijde omzet of 40 miljoen euro. De confiscatierichtlijn (EU) 2024/1260 maakt de opbrengsten daarvan ook afpakbaar.
Wat verandert de AMLR in 2027 voor sanctiescreening?
Vanaf 10 juli 2027 maakt de AMLR (Verordening (EU) 2024/1624) de sanctietoets een expliciet onderdeel van het cliëntenonderzoek. Artikel 20 lid 1 sub d verplicht te verifiëren of de cliënt of de uiteindelijk begunstigden onder gerichte financiële sancties vallen, en bij rechtspersonen ook of gesanctioneerde personen de entiteit controleren of meer dan 50 procent van de eigendomsrechten of een meerderheidsbelang houden. De verplichting werkt door in de risicoanalyse (artikel 10), de rol van de compliance officer (artikel 11) en de doorlopende monitoring (artikel 26 lid 4). Belangrijk: de AMLR regelt de screeningkant en vervangt de zelfstandige sanctieverplichting niet.
Wat is de blokkeringsverordening (blocking statute)?
Verordening (EG) 2271/96 verbiedt EU-personen te voldoen aan bepaalde extraterritoriale wetgeving van derde landen, in de praktijk de Amerikaanse Cuba- en Iran-sanctiewetten. Een Europese bank die puur wegens Amerikaanse druk een transactie of relatie weigert, kan daarmee zelf de verordening overtreden; in Nederland is opzettelijke overtreding een misdrijf onder de WED. Het Hof van Justitie besliste in Bank Melli Iran tegen Telekom Deutschland (C-124/20) dat de gelistte partij het verbod in een civiele procedure kan inroepen. Wie toch aan de VS-wetgeving wil voldoen, kan de Europese Commissie om een machtiging vragen.