Witwassen en terrorismefinanciering zijn bij uitstek grensoverschrijdende fenomenen die zich niet beperken tot de cliëntenportefeuille van één instelling. Criminele netwerken opereren bewust via meerdere banken en jurisdicties om onder de individuele detectieradar te blijven. Onder het regime van de vierde en vijfde antiwitwasrichtlijn (AMLD4/5) was er geen Europese grondslag die meldingsplichtige entiteiten toestond om onderling — buiten groepsverband — persoonsgegevens en transactie-informatie uit te wisselen ten behoeve van cliëntenonderzoek en transactiemonitoring. Elke instelling opereerde als een silo.

In Nederland hebben vijf banken (ABN AMRO, ING, Rabobank, Triodos en de Volksbank) in 2020 Transactie Monitoring Nederland (TMNL) opgericht als private joint venture voor gezamenlijke transactiemonitoring. Het doel was om via gebundelde transactiedata patronen en netwerken te detecteren die individuele banken niet konden zien. Op 1 juli 2024 hebben de deelnemende banken aangekondigd dat TMNL haar activiteiten in de huidige vorm afbouwt ter voorbereiding op de inwerkingtreding van de AMLR per 10 juli 2027. De officiële verklaring is dat het bedrijfsmodel wordt heringericht binnen het nieuwe Europese kader. De werkelijkheid was naar mijn mening gelaagder: het stopzettingsbesluit moet worden geplaatst tegen de bredere achtergrond van langdurige proportionaliteits- en schaal-kritiek van de Autoriteit Persoonsgegevens en de Raad van State, de juridische opinie van Prakken d'Oliveira waarin TMNL als "criminal endeavour" werd gekwalificeerd, en de door Wegner (2025) gesignaleerde "differing interests and motivations" tussen de deelnemende banken. Voor de uitgewerkte analyse van deze AP-, EDPB- en wetenschappelijke kritiek, zie de modal Kritisch spoor.

De Wet plan van aanpak witwassen (wetsvoorstel 36.228) had de nationale grondslag voor TMNL moeten creëren. Na de aanhoudende kritiek van de Autoriteit Persoonsgegevens en de Raad van State, en in het licht van het Europese AML-pakket dat dit terrein volledig harmoniseert, heeft de Minister de bepalingen over gezamenlijke transactiemonitoring en de navraagplicht via nota van wijziging uit het wetsvoorstel geschrapt.

Verordening (EU) 2024/1624 (de Anti-Money Laundering Regulation, AMLR) is op 19 juni 2024 in het Publicatieblad verschenen en wordt op 10 juli 2027 algemeen van toepassing. Artikel 75 — het enige artikel van Hoofdstuk VI — biedt een directe Europeesrechtelijke grondslag voor partnerschappen voor informatie-uitwisseling. Nederland, Denemarken en Duitsland hebben via een gezamenlijk non-paper en in de daaropvolgende Raads- en triloogonderhandelingen gepleit voor een lidstaatoptie waarmee lidstaten eigen gezamenlijke voorzieningen voor gegevensdeling hadden kunnen blijven oprichten (zoals TMNL), maar deze optie is door het Europees Parlement in de triloog van tafel geveegd onder verwijzing naar het harmoniserende karakter van de verordening. Overweging 148 AMLR laat lidstaten wel een smalle restruimte om — in lijn met de AVG — specifiekere bepalingen vast te stellen voor de verwerking van persoonsgegevens binnen een art. 75-partnerschap.

Naast TMNL bestaat er in Nederland de Fintell Alliance NL: een publiek-private samenwerking (PPS) tussen FIU-Nederland en zes banken — ABN AMRO, ING, Knab, Rabobank, Triodos en de Volksbank — formeel bekrachtigd op 11 februari 2021. Deze zes banken werken samen met analisten van FIU-Nederland op één fysieke locatie (FIU-Nederland Jaaroverzicht 2024). Dit samenwerkingsverband is relevant als referentiemodel: het toont aan dat er bij deze banken reeds een operationeel fundament ligt — werkrelaties, processen, vertrouwen, analytische capaciteit — waarop een toekomstig art. 75-partnerschap kan voortbouwen. Het wezenlijke verschil is dat de Fintell Alliance NL een PPS is met FIU-Nederland als kernpartner. Bij een art. 75-partnerschap kán de FIU als deelnemer worden opgenomen — art. 75 lid 4 onder i en j AMLR erkennen expliciet dat bevoegde autoriteiten lid kunnen zijn van een partnerschap — maar naar mijn mening is dit naar de aard van de informatie-uitwisseling in beginsel niet zonder meer wenselijk. Het waarborgenregime van art. 75 lid 4 AMLR is primair toegesneden op private informatie-uitwisseling tussen meldingsplichtige entiteiten onderling, met afzonderlijke voorzieningen voor deelname van bevoegde autoriteiten (lid 4 onder i en j) en voor uitwisseling van SAR-informatie (lid 4 onder k, FIU-instemming vereist). Structurele FIU-deelname in een art. 75-partnerschap zou de scheiding tussen private analyse en publieke verdachtsverklaring kunnen vertroebelen, terwijl die scheiding juridisch wezenlijk is — zie de modal Welke informatie mag worden uitgewisseld? en de modal Waarborgen bij de uitwisseling voor de drielagige analyse van SAR-uitwisseling en de FIU-instemmingsvereiste van lid 4(k). De deelname van kleinere banken als Triodos en Knab toont aan dat deze vorm van samenwerking in principe ook voor kleinere banken haalbaar is; voor de ruim vijftig overige NVB-leden buiten de Fintell Alliance NL ontbreekt dit fundament echter en is de drempel voor deelname aan een art. 75-partnerschap aanzienlijk hoger.

De Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) telt tussen 60 en 65 leden — waaronder vooral kleinere binnenlandse banken en buitenlandse vestigingen die niet aan de Fintell Alliance NL deelnemen en evenmin bij TMNL betrokken waren — en is zelf geen operationeel partnerschap in de zin van art. 75 AMLR, maar faciliteert wel sectorcoördinatie, collectieve AML-projecten en belangenbehartiging. Mijns inziens kan de NVB-infrastructuur dienen als potentiële wieg voor sectorbrede art. 75-partnerschappen, met name voor de grote groep NVB-leden die buiten de bestaande samenwerkingsverbanden valt.

De overwegingen (recitals) bij art. 75 AMLR verduidelijken de bedoeling van de Europese wetgever. Overweging 146 stelt dat criminelen illegale opbrengsten via een groot aantal tussenpersonen wegsluizen en dat het daarom belangrijk is meldingsplichtige entiteiten toe te staan in bepaalde gevallen informatie uit te wisselen tussen kredietinstellingen, financiële instellingen en andere entiteiten die binnen netwerken actief zijn, met inachtneming van de gegevensbeschermingsregels. Overweging 147 benadrukt dat informatie-uitwisseling tussen meldingsplichtige entiteiten en, in voorkomend geval, bevoegde autoriteiten de mogelijkheden voor het opsporen van illegale geldstromen kan vergroten, mits strenge voorwaarden gelden ten aanzien van vertrouwelijkheid, gegevensbescherming, gebruik van informatie en strafrechtelijke procedures; tevens mag toegang tot financiële basisdiensten niet worden geweigerd op basis van uitgewisselde informatie. Overweging 148 schrijft voor dat de toezichthouders de naleving controleren — risicogebaseerd, maar in elk geval vóór de start van de partnerschapsactiviteiten — en dat een gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) verplicht is omdat partnerschapsverwerking een hoog risico voor de rechten en vrijheden van betrokkenen kan opleveren; toezichthouders raadplegen daarbij in voorkomend geval de gegevensbeschermingsautoriteiten. Overweging 149 — de kernoverweging voor de juridische afbakening — bepaalt dat partnerschappen voor informatie-uitwisseling de meldplicht aan de FIU niet vervangen: wanneer een meldingsplichtige entiteit op basis van partnerschapsinformatie verdachte activiteiten identificeert, blijft melding aan de FIU in de eigen lidstaat verplicht. Informatie die wijst op verdachte activiteiten is bovendien onderworpen aan strengere regels die de openbaarmaking ervan verbieden, en mag alleen worden gedeeld voor zover noodzakelijk voor de bestrijding van witwassen, basisdelicten en terrorismefinanciering, met inachtneming van de grondrechten, de vertrouwelijkheid van FIU-werkzaamheden en de integriteit van rechtshandhavingsonderzoeken.

AMLA SPD 2026–2028 AMLA verwijst in haar Single Programming Document 2026–2028 expliciet naar art. 75 AMLR en bevestigt dat deze bepaling het kader biedt voor meldingsplichtige entiteiten in de private sector om partnerschappen op te richten. AMLA kondigt aan dat zij de private sector en publieke autoriteiten zal benaderen om de noodzakelijke stappen te identificeren en te nemen teneinde de succesvolle oprichting van deze partnerschappen te faciliteren — in de woorden van de SPD: "engage with the private sector and public authorities to identify and take the necessary steps to facilitate the successful setting up of these partnerships". Daarnaast heeft AMLA onder de AMLAR een faciliterende en coördinerende rol bij grensoverschrijdende samenwerking tussen meldingsplichtige entiteiten en bij de gezamenlijke analyse van grensoverschrijdende zaken door nationale FIU's (FIU Support and Coordination Mechanism). Dit is het meest actuele signaal (4 februari 2026) dat AMLA actief werkt aan de operationalisering van art. 75.